Zespół stresu pourazowego (PTSD, post-traumatic stress disorder) może rozwinąć się w następstwie doświadczenia lub bycia świadkiem zdarzenia związanego z zagrożeniem życia, zdrowia lub integralności człowieka. Objawy mogą pojawić się zarówno u osób dorosłych, jak i u dzieci. Chociaż podstawowe mechanizmy PTSD są podobne, sposób przeżywania traumy oraz metody pracy terapeutycznej powinny być dostosowane do wieku i możliwości rozwojowych pacjenta.
Do charakterystycznych objawów PTSD należą nawracające wspomnienia dotyczące wydarzenia, koszmary senne, unikanie sytuacji przypominających o traumie, nadmierna czujność, trudności ze snem i koncentracją oraz zmiany dotyczące nastroju i sposobu myślenia. U dzieci obraz kliniczny może wyglądać inaczej. Dziecko nie zawsze potrafi opowiedzieć o swoich przeżyciach, dlatego doświadczenie traumatyczne może ujawniać się poprzez zabawę, wycofanie, rozdrażnienie, problemy szkolne, trudności ze snem, zachowania regresywne czy silny lęk przed rozłąką.
Leczenie PTSD powinno być poprzedzone odpowiednią diagnozą oraz oceną funkcjonowania psychicznego pacjenta. W przypadku dorosłych do metod o dobrze udokumentowanej skuteczności należą przede wszystkim psychoterapie skoncentrowane na traumie. Wykorzystuje się m.in. terapię poznawczo-behawioralną ukierunkowaną na traumę (TF-CBT), terapię ekspozycyjną oraz EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing). Ich celem jest między innymi zmniejszenie intensywności objawów, przetworzenie traumatycznych wspomnień oraz ograniczenie unikania bodźców związanych z traumą.
W terapii dzieci szczególne znaczenie ma stworzenie poczucia bezpieczeństwa oraz dostosowanie komunikacji do poziomu rozwoju dziecka. Jednym z podejść jest TF-CBT, w którym wykorzystuje się elementy psychoedukacji, regulacji emocji, pracy z myślami oraz stopniowego przetwarzania doświadczenia traumatycznego. W zależności od wieku pomocne mogą być również elementy zabawy, rysunku i narracji. Istotnym elementem terapii dzieci jest często zaangażowanie rodzica lub opiekuna, który może wspierać dziecko w odzyskiwaniu poczucia bezpieczeństwa i regulowaniu emocji.
W niektórych przypadkach leczenie psychoterapeutyczne może być uzupełniane farmakoterapią, szczególnie gdy PTSD współwystępuje z nasilonym lękiem, depresją lub poważnymi zaburzeniami snu. Decyzja dotycząca zastosowania leków powinna należeć do lekarza, a w przypadku dzieci wymaga szczególnie ostrożnej oceny klinicznej.
Proces zdrowienia po traumie nie przebiega jednakowo u wszystkich osób. Znaczenie mają rodzaj i czas trwania doświadczenia traumatycznego, wcześniejsze doświadczenia, dostępne wsparcie społeczne oraz współwystępujące trudności psychiczne. Celem terapii nie jest „wymazanie” wspomnienia, lecz doprowadzenie do sytuacji, w której przestaje ono dominować nad codziennym funkcjonowaniem.
Zarówno u dzieci, jak i dorosłych odpowiednio dobrana terapia może prowadzić do istotnego ograniczenia objawów PTSD i poprawy jakości życia. Kluczowe pozostają właściwa diagnoza, indywidualizacja leczenia oraz prowadzenie terapii przez specjalistę posiadającego kompetencje w zakresie pracy z traumą.